Σάββατο, 11 Δεκεμβρίου 2010

Δώσε μου πίσω το χιόνι


Οι νιφάδες πέφτουν σήμερα πολλές και οι καθρέφτες στο σπίτι έχουν θαμπώσει. Μου αρέσει να σε βλέπω την ώρα που ξυρίζεσαι, όταν ποζάρεις ηθελημένα στο μικρό καθρεφτάκι φορώντας τον σταυρό που μεγεθύνει για λίγο το στέρνο σου. Σε χαζεύω από απόσταση τσακίζοντας υπερηφάνειες και προκαταλήψεις. Ανάβω τσιγάρο και σε παρακολουθώ να δυσανασχετείς με τις γαλάζιες τουλίπες του καπνού που παραμένουν ακίνητες στον χώρο. Κάνει κρύο και θα φορέσεις σε λίγο το παλτό για την νυχτερινή σου έξοδο. Το χιόνι πέφτει ανήμπορο στις πλάτες σου κι εγώ μυρίζω την κολόνια σου, μηρυκάζοντας λευκά τοπία και περσινές σου φωτογραφίες. Πόσο μου λείπεις....

Δευτέρα, 29 Νοεμβρίου 2010

Συνομιλίες - Λύο Καλοβυρνάς


Ο πρόλογος

Τον Λύο τον είχα ακουστά από διάφορους φίλους. Διακρίνεται για το πνεύμα του, την ζωτικότητά του, το αίσθημα συναδελφικότητας. Ήμουν πολύ περίεργος για αυτήν την συνέντευξη δεδομένου ότι είχα κάποιες αιρετικές απορίες γύρω από την ομοφυλοφιλία κι ό,τι την διέπει.

Το κυρίως θέμα 
1). Αποκαλείστε gay activist. Ασχολείστε με θέματα που άπτονται της ομοφυλοφιλίας. Ρατσισμός, περιθωριοποίηση, 10%, hiv.gr. Αυτή η ενασχόληση δεν είναι ολίγον τι αποκλειστική και περιορισμένη, εντάσσοντάς σας σε μία επαγγελματική προβλεψιμότητα;
    Είμαι γκέι ακτιβιστής με την έννοια του κοινωνικά ενεργού πολίτη, αλλά η ενασχόληση με τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι επάγγελμα. Βεβαίως, η ενασχόληση αυτή επηρεάζει άλλες πτυχές της ζωής μου, μία από τις οποίες είναι η επαγγελματική, με την έννοια ότι ως μεταφραστής επιδεικνύω ευαισθησία ως προς την ορθή γλωσσική και υφολογική απόδοση κειμένων που π.χ. μεριμνούν να μην είναι σεξιστικά ή ομοφοβικά. Το ίδιο ισχύει και στο επάγγελμά μου ως συμβούλου ψυχικής υγείας: η εμβάθυνση στην κοινωνική καταπίεση με καθιστά ικανό να φωτίζω πτυχές των προσωπικών θεμάτων του κάθε συμβουλευόμενου και από αυτή την πλευρά.
Ως προς το πρώτο σκέλος, αν είναι αποκλειστική και περιορισμένη, νομίζω ότι αν θέλεις να κάνεις σωστή δουλειά αναγκαστικά περιορίζεις ως ένα βαθμό το πεδίο δράσης, ειδάλλως κινείσαι στην επιφάνεια. Δεν προλαβαίνω να ασχοληθώ με όλα τα κοινωνικά ζητήματα που με καίνε. Παρόλ’ αυτά, οι αρχικές μου βάσεις και παιδεία είναι ο φεμινισμός, όχι τα γκέι δικαιώματα.
2) Πιστεύετε ότι η ομοφυλοφιλία πρέπει να διατρανώνεται μέσω μιας ομολογίας; Αν ναι σε τι αποσκοπεί αυτό; Διαβάζω και ακούω ανθρώπους να υποστηρίζουν την επιβεβλημένη δήλωση της διαφορετικής σεξουαλικής ταυτότητας. Η πραγματική απελευθέρωση ολοκληρώνεται μέσα από μια τέτοια δήλωση;
    A rose by any other name would smell as sweet, αλλά τα λόγια έχουν τεράστια δύναμη. Αρκεί να σκεφτούμε πόσο μας νοιάζει ένα «σ’ αγαπώ» όταν αρθρώνεται ή δεν αρθρώνεται – σχεδόν καθιστά το συναίσθημα υπαρκτό, σαν να μην υπήρχε πριν από την άρθρωσή του.
Θα ήταν υπεραπλούστευση να ισχυριστούμε ότι «δημόσια δήλωση ομοφυλοφιλίας = απελευθέρωση». Περισσότερο ισχύει ότι το να δηλώσουμε δημόσια την ομοφυλοφιλία μας είναι ένα κομμάτι της απελευθέρωσης, μια μεγάλη δρασκελιά προς τα εκεί. Σε τι αποσκοπεί; Εξ ορισμού πάντα κρύβουμε όσα αισθανόμαστε ότι πρέπει να κρυφτούν: κάτι το κακό, κάτι που προκαλεί ντροπή, τύψεις, ενοχές. Ποτέ δεν κρύβουμε κάτι το καλό. Η απόκρυψη της ομοφυλοφιλίας μας είναι μια υποσυνείδητη, έμμεση παραδοχή ότι η ομοφυλοφιλία είναι κακό πράγμα. Ας μη γελιόμαστε, έτσι έχουμε μεγαλώσει όλοι μας. Είναι δύσκολο ν’ αποτινάξουμε αυτή τη βαθιά ριζωμένη άποψη που μας έχουν ενσταλάξει από τα γεννοφάσκια μας. Γι’ αυτό έχει τεράστια απελευθερωτική δύναμη η δημόσια παραδοχή. Από την άλλη, μπορεί να είναι το Α αλλά σίγουρα δεν είναι το Ω.
 3). Οι άνθρωποι που θεωρούν την ομοφυλοφιλία κάτι ξένο, ειδεχθές και τερατώδες γιατί πρέπει να θεωρούνται οπισθοδρομικοί και συντηρητικοί; Εσείς πώς το αντιμετωπίζετε αυτό;
    Χμ... οι άνθρωποι που θεωρούν τις γυναίκες πνευματικά λιγότερο αναπτυγμένες από τους άντρες, ανίκανες για θέσεις μεγάλης ευθύνης και υπερβολικά συναισθηματικές για να επιτρέπεται να ψηφίζουν γιατί πρέπει να θεωρούνται οπισθοδρομικοί και συντηρητικοί;
Πώς αντιμετωπίζω τα τμήματα εκείνα του πληθυσμού που θέλουν να παραμείνουμε σ’ έναν κοινωνικό μεσαίωνα; Ανάλογα την περίπτωση: συνήθως με επιχειρηματολογημένο διάλογο και όταν αυτός αποδεικνύεται άτοπος, με διακωμώδηση και υπονόμευση των τραγικών θέσεών τους.
4) Με έχει απασχολήσει η αισθητική αλλά και η ποιότητα των gay εκδηλώσεων εν Ελλάδι. Προσωπικά θεωρώ όλο αυτό το πανηγύρι του gay parade μία απεγνωσμένη κραυγή για προσοχή, μία εμπορική συναλλαγή, ένα ψεύτικο κατασκεύασμα που προκαλεί μόνο γέλιο και οίκτο για τα πραγματικά κίνητρα μίας τέτοιας εκδήλωσης, μια ύστατη προσπάθεια για ένταξη στο κοινωνικό σύνολο ασχέτως της διαφημιζόμενης, προβεβλημένης και 'άνετης' διαφορετικότητας. Ποιο είναι το δικό σας σχόλιο;
    Ότι μπερδεύουμε τη συσκευασία (και μάλιστα μία συγκεκριμένη συσκευασία) με το περιεχόμενο. Το μήνυμα είναι βέβαια το μέσο, όπως έχει πει ο ΜακΛούαν, αλλά το πρόβλημα είναι ότι πολύς κόσμος εμμένει μόνο σε μία από τις πολυάριθμες και πολυποίκιλες συσκευασίες των γκέι.
Η γκέι παρέλαση δεν είναι πανηγύρι ούτε εμπορική συναλλαγή, κι αυτό καθίσταται αμέσως προφανές σε όποια παρευρίσκεται με ελάχιστη καλή προαίρεση και χωρίς προκατασκευασμένες πεποιθήσεις. Ας μη συγχέουμε το gay parade της Κολωνίας με αυτό του Βελιγραδίου ή της Αθήνας. Το καθένα εξυπηρετεί άλλες ανάγκες και χρονικά στάδια στην πορεία της γκέι απελευθέρωσης. Κατά τη γνώμη μου, δυστυχώς πολλοί γκέι προσπαθούν να πάνε στο πανεπιστήμιο της queer διανόησης χωρίς να περάσουν από το δημοτικό της γκέι περηφάνιας. Είναι ειρωνικό ότι το γκέι πράιντ δέχεται πυρά τόσο από τους δεξιούς όσο και από τους αριστερούς· οι πρώτοι το κατηγορούν ως «γκετοποίηση» ή «υπερβολικά πολιτικοποιημένο», οι δεύτεροι ως «πουλημένο στο κεφάλαιο και το λάιφστάιλ και όχι αρκετά πολιτικοποιημένο». Το Athens Pride είναι μια βαθύτατα πολιτική εκδήλωση, η συμμετοχή είναι μια ισχυρότατη πολιτική πράξη. Όποιος δε θέλει να πειστεί ας ακολουθήσει το δικό του δρόμο, αρκεί να είναι ένας δρόμος δράσης και όχι του καναπέ.
5). Από ό,τι γνωρίζω έχετε ζήσει στο εξωτερικό. Ποια η διαφορά στην καθημερινότητα ενός gay άντρα από την Ελλάδα;
    Ποιο εξωτερικό ακριβώς; Ακόμη και στο εξωτερικό –στη Γερμανία λόγου χάρη– η καθημερινότητα ενός Βερολινέζου διαφέρει πολύ από αυτή ενός κατοίκου του Ρόστοκ. Αν συγκρίνουμε μεγάλες πόλεις, η βασική διαφορά είναι ότι ο μέσος γκέι άντρας στην Κοπεγχάγη, το Βερολίνο ή το Λονδίνο δεν κρύβεται στην καθημερινότητά του. Δε σκέφτεται: να το πω ή να μην το πω, τι θα νομίσει ο άλλος για μένα, για τον ανδρισμό μου, την αρρενωπότητά μου, αν τον παίρνω ή αν τον δίνω. Ζει μια πιο γκέι ζωή ακριβώς επειδή το γκέι είναι λιγότερο παρόν στη ζωή του. Εμείς στην Ελλάδα κάνουμε το θέμα της ομοφυλοφιλίας τεράστιο με το να το μικραίνουμε: «δεν τον νοιάζει τον άλλον τι κάνω στο κρεβάτι μου». Αυτό είναι μια υπεκφυγή, μια υπερβολή προς τα κάτω. Συγχέουμε τη σεξουαλικότητα –το κρεβάτι μας– με τον σεξουαλικό προσανατολισμό μας, που ισχύει 24 ώρες το εικοσιτετράωρο.
6). Προσωπικά θεωρώ υποκριτικό και άρρωστο να δηλώνεις δεσμευμένος αλλά παράλληλα να γαμιέσαι στα πάρκα ή να γνωρίζεις άντρες στα site κοινωνικής δικτύωσης. Στο μεγαλύτερο ποσοστό πράττεται αυτή η τακτική. Το αστείο είναι ότι όταν ο άλλος μετά το γαμήσι σε βρει ενδιαφέρων και σου ζητήσει να ξαναβγείτε, εσύ απαντάς: Έχω σχέση!! Δεν είναι παθογενές όλο αυτό το σκηνικό; Δεν είναι αναπηρία;
    Η δέσμευση ως έννοια και πρακτική δεν είναι κάτι το παγιωμένο και αναλλοίωτο· μεταβάλλεται από εποχή σε εποχή και κοινωνία σε κοινωνία. Αλλιώς την εννοούσαν οι παππούδες μας, αλλιώς εμείς. Κατά πόσο η μονογαμία ή η πολυγαμία είναι καλύτερος τρόπος ζωής είναι ένα ζήτημα που η καθεμία καλείται να το απαντήσει μόνη της. Έρευνες που έγιναν πρόσφατα στην Καλιφόρνια έδειξαν ότι η πολυγαμία δε φαίνεται να βλάπτει τις γκέι μακρόχρονες σχέσεις.
Προσωπικά δεν πιστεύω στη μονογαμία· νομίζω ότι είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα που δύσκολα συντηρείται, εξυπηρετούσε άλλες ιστορικές ανάγκες και μάλλον δεν έχει λόγο ύπαρξης πλέον. Ταυτόχρονα πολυγαμία δε σημαίνει να πηδιέσαι αριστερά και δεξιά όλη την ώρα ερήμην του συντρόφου σου. Προτιμώ τον όρο «συναινετική μη-μονογαμία», όπως εξηγείται στο βιβλίο Το ηθικό τσουλί. Πιστεύω πάρα πολύ στο σεβασμό και στη συναισθηματική πίστη μέσα σε μια σχέση. Το να μην πηδιέται ο σύντροφός μου με άλλους δε λέει τίποτα ούτε για το αν με σέβεται ούτε αν μου είναι συναισθηματικά πιστός.
Όσον αφορά το φαινόμενο που αναφέρεις, πολλοί γκέι άντρες μεγαλώνουν με την πεποίθηση ότι το μόνο που μπορούν να περιμένουν στη ζωή είναι σεξ, αφού οι γκέι σχέσεις δεν στεριώνουν, δυο άντρες δε γίνεται να φτιάξουν κάτι το σοβαρό και σταθερό κ.ο.κ. Αν πειστείς, λειτουργείς ανάλογα. Ο μόνος λόγος που οι γκέι πιθανώς ξενοπηδιούνται περισσότερο από τους στρέιτ είναι επειδή έχουν περισσότερες ευκαιρίες και μικρότερο κοινωνικό κόστος. Το γκέι σεξ, σε αντίθεση με το στρέιτ, είναι ένα παιχνίδι μη μηδενικού αθροίσματος· το κόστος και το κέρδος των συμμετεχόντων είναι ίσο, σε αντίθεση με τους στρέιτ, όπου για κοινωνικοθρησκευτικούς λόγους υπάρχουν, ακόμη, χαμένοι και κερδισμένοι. Παραπέμπω στο αφιέρωμα του 10% στη μονογαμία: http://www.10percent.gr/old/issues/200604/index.html
7). Ποια η άποψή σας για την Μαρία Παπαγιαννίδου και τις απόψεις της περί HIV και AIDS; Πιστεύετε ότι επηρεάζονται άνθρωποι από δηλώσεις της ή είναι απλά μια γραφική φιγούρα που λέει απλά τα δικά της;
    Οι αρνητές του AIDS είναι μια θλιβερή ιστορία παγκοσμίως. Οι άνθρωποι ανέκαθεν είχαν ανάγκη από απλές, ευκολοχώνευτες, μαγικές λύσεις, και αυτό ακριβώς προτείνουν οι συνομωσιολόγοι όπως η Παπαγιαννίδου: το AIDS δεν υπάρχει, είναι μια συνομωσία των φαρμακευτικών, χαλαρώστε.
Εννοείται πως πολύς κόσμος επηρεάζεται. Γνωρίζω προσωπικά οροθετικούς που σταμάτησαν τα φάρμακά τους και ορισμένοι φυσικά πέθαναν, όπως έχουν πεθάνει οι περισσότεροι αρνητές του AIDS από AIDS. Δεν αρκεί να την αποκαλέσουμε γραφική, διότι η συγκεκριμένη γυναίκα βλάπτει το κοινωνικό σύνολο χαϊδεύοντας τα αυτιά του κόσμου και λέγοντας πράγματα ανακριβή και εξαιρετικά επικίνδυνα. Παραπέμπω στο αφιέρωμα του 10% στο AIDS, όπου υπάρχουν αναλυτικά άρθρα για το φαινόμενο των αρνητών παγκοσμίως και ειδικά για την Παπαγιαννίδου: http://www.10percent.gr/periodiko/teyxos21.html
8). Από όσο γνωρίζω η Ευρωπαϊκή Συνθήκη για τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν κατοχυρώνει το δικαίωμα γάμου μεταξύ ομοφύλων και κάθε κράτος είναι ελεύθερο να νομοθετεί όπως επιθυμεί για το θέμα αυτό. Στην Ελλάδα του 2010 τι μέριμνα έχει γίνει; Νομικά τι κινήσεις έχουν γίνει πάνω σε αυτό το θέμα που φαντάζομαι θα ενδιαφέρει πολλούς έλληνες ομοφυλόφιλους; Ειδικότερα αναπτύξτε μας ό,τι έχει να κάνει και με την υιοθεσία παιδιών.
    Στην Ελλάδα έχουν γίνει ελάχιστα. Τον Αύγουστο 2010 ο Γενικός Γραμματέας της Γραμματείας Νέας Γενιάς έκανε ένα γύρο τηλεφωνημάτων σε γκέι ακτιβιστές, ζητώντας τη γνώμη μας για την πρόταση νόμου για το σύμφωνο συμβίωσης που είχε καταθέσει το ΠΑΣΟΚ το 2008, με την προοπτική να κατατεθεί ως νομοσχέδιο στο Β΄ θερινό τμήμα της βουλής. Τίποτα από αυτά δεν έγινε τελικά και το θέμα παραπέμφθηκε σε μια νομοπαρασκευαστική επιτροπή, για τις αρχές του 2011. Η έλλειψη πολιτικής βούλησης, διότι περί αυτού πρόκειται, είναι αισχρή και κοινωνικά ανεύθυνη. Σίγουρα το ΠΑΣΟΚ ενδιαφέρεται περισσότερο από την προηγούμενη κυβέρνηση, η οποία ήταν μια από τις πιο ομοφοβικές και αντιδραστικές όλων των εποχών στη χώρα μας, αλλά εξίσου σίγουρα δε χολοσκάει ιδιαίτερα για το θέμα.
Αυτά για την κυβέρνηση. Εμείς τι κάνουμε; Δε βλέπω πολλούς γκέι άντρες και γυναίκες να νοιάζονται να στηρίξουν τις γκέι οργανώσεις, ώστε να δυναμώσουν και να πολεμήσουν καλύτερα για τα δικαιώματά μας. Έχουμε τις κυβερνήσεις που μας αξίζουν. Οπότε μάλλον διαφωνώ με την ερώτηση: το θέμα δεν ενδιαφέρει τόσο πολλούς έλληνες ομοφυλόφιλους, επειδή δυστυχώς οι περισσότεροι δεν έχουν πειστεί ότι αξίζουν ίσα δικαιώματα.
9) Μιλήστε μας λίγο για την συγγραφή. Έχετε εκδώσει αρκετά βιβλία ενώ το μεταφραστικό σας έργο είναι αξιοζήλευτο. Πόση πειθαρχία χρειάζεται από πριν για να βγει ένα βιβλίο στην αγορά;
    Έχω εκδώσει εφτά βιβλία, τέσσερα μυθιστορήματα (Πέφτω, Αστάρτη - Οικογενειακή γεωγραφία, Στα Πρόθυρα γραμματικής κλίσης και το τελευταίο, τον Ιούνιο 2010, Love Forever - Ωχ!) τα δύο λεξικά με λέξεις που δεν υπάρχουν (Πλαθολόγιο λέξεων και Πλαθολόγιο Η απουστειρωμένη έκδοση), και, τέλος, το Θεϊκό συνταγολόγιο - Συνταγές για να φτιάξετε το δικό σας Θεό. Την άνοιξη 2011 θα κυκλοφορήσει μια συλλογή διηγημάτων, Εκεί που σκάει το κύμα, καθώς και το Ανάμεσα στο τικ και το τακ, μια συλλογή με παραμύθια για ανθρώπους που δε χωράνε. Αυτό τον καιρό γράφω ένα μυθιστόρημα που μιλά για τη γονιμότητα και την έκτρωση, μεταξύ άλλων. Είναι το πρώτο μου μυθιστόρημα μαγικού ρεαλισμού.
Το γράψιμο είναι μια συναρπαστική αλλά και επίπονη διαδικασία, κυρίως λόγω έλλειψης χρόνου, δεδομένου ότι δε ζω από αυτό. Πρόσφατα έκλεψα δύο μήνες από το πρόγραμμά μου και απομονώθηκα σε μια ξένη πόλη, ώστε να ξεκινήσω ένα νέο μυθιστόρημα χωρίς περισπασμούς. Ήταν μεγάλη πολυτέλεια. Τον υπόλοιπο χρόνο δε γράφω τόσο όσο θέλω.
Θα συμφωνήσω με πολλούς πριν από μένα ότι η συγγραφή είναι περισσότερο perspiration παρά inspiration. Απαιτείται πειθαρχεία, γιατί η ζωή πάντα σε καλεί να κάνεις κάτι πιο διασκεδαστικό από το να κλείνεσαι μέσα μόνος και να γράφεις. Όσον αφορά την κυκλοφορία ενός βιβλίου, ειδικά στην Ελλάδα αυτό είναι πολύ πονεμένη ιστορία, γιατί ο συγγραφέας αναγκάζεται εκτός από δημιουργός να είναι και προαγωγός του εαυτού του, αφού δεν έχουμε ατζέντηδες.
10). Η καθημερινότητά σας από τι απαρτίζεται; Όταν δεν έχετε υποχρεώσεις τι κάνετε; Μιλήστε μας για το everyday life in Athens!
    Υπάρχει everyday life in Athens; Δεν έχει ο καθένας μας τη δική του; Η δική μου καθημερινότητα συνήθως περιέχει μετάφραση, γράψιμο ή διόρθωση άρθρων και κριτικών, πολλή ώρα στο τηλέφωνο και στο διαδίκτυο, τζόγκινγκ ή κολυμβητήριο 3-4 φορές την εβδομάδα, και τα βράδια παρέα με φίλους, συνήθως σπίτι, για παιχνίδια ή ντιβιντί, ή σε ταβέρνες. Ποτέ δεν ήμουν πολύ των μπαρ· για μη καπνιστές είναι σκέτη φρίκη. Του χορού ναι, αλλά στην Ελλάδα ο κόσμος σπάνια χορεύει.
Κατά τα άλλα, μου αρέσουν οι μεγάλοι περίπατοι, ειδικά στη φύση, το mountain-biking και οι παρασκευιάτικες ποδηλατάδες του free-day, το σινεμά και το θέατρο. Το διάβασμα δεν το αναφέρω γιατί θα ήταν σαν να αναφέρω ότι αναπνέω. Π.χ. ποτέ δεν τρώω αν δεν έχω κάτι να διαβάσω.
11). Πιστεύετε ότι κάποτε θα γίνουμε μάρτυρες μιας άλλης Αθήνας; Απαλλαγμένης από ρατσισμό, ξενοφοβία και ομοφοβία;
    Ως δια μαγείας φυσικά όχι. Δυστυχώς η τελευταία κυβέρνηση, και απ’ ό,τι φαίνεται και η παρούσα, άφησαν τους πολίτες να βγάλουν τα χειρότερα ανθρώπινα ένστικτά τους: το φόβο μπροστά στο ξένο.
Για μένα το θέμα είναι τι κάνει ο καθένας μας, ξεχωριστά, στην προσωπική του ζωή, και αμέσως μετά συλλογικά, συσπειρωμένα. Δεν μπορώ να ζητήσω από την κυβέρνηση να υποκαταστήσει τις δικές μου ατομικές ευθύνες. Δεν είμαι αντικρατιστής –κάθε άλλο– αλλά κατά τη γνώμη μου οι Έλληνες δεν έχουν σχέση με την Ελλάδα, με την έννοια ότι ασχολούνται με το σπιτάκι τους και όχι με τη χώρα ως σύνολο. Το να δραστηριοποιηθώ σε μια κοινωνική δράση με καθιστά συμμέτοχο των λύσεων. Η καναπεδίστικη κριτική ως εθνικό σπορ δεν είναι πολιτική στάση.
Ο επίλογος

Έπειτα από αυτήν την εποικοδομητική κατάθεση του Λύο κτίστηκε κάτι ξεχωριστό από πλευράς μου. Διάφορα ζητήματα που αναφέρθηκαν και αναλύθηκαν με τρομερή ενάργεια από τον Λύο βάζουν τα θεμέλια για μια πιο ολοκληρωμένη και ουσιαστική θέαση. Έχουμε πιστεύω όλο τον καιρό μπροστά μας ούτως ώστε με μικρά ή μεγάλα βήματα να επαναπροσδιορίσουμε πράγματα και καταστάσεις τα οποία καλώς ή κακώς μας έχουν προβληματίσει και ίσως μας έχουν κάνει να τα παρατηρούμε από λάθος οπτική γωνία.

Τρίτη, 20 Ιουλίου 2010

Συνομιλίες - Δήμητρα Γαλάνη


Η εισαγωγή:

Δεν ακούω ελληνική μουσική. Μου είναι τελείως ξένη, καθόλου εύληπτη στα αυτιά μου. Παρόλα αυτά η συγκεκριμένη φιλοξενούμενη είναι ίσως η μοναδική που μπορώ να ακούσω και η οποία καταφέρνει να με ταξιδέψει σε μέρη ελληνικά, απάτητα από ευτέλεια και φτώχεια επειδή είναι αναγκαστικά ποιοτικά.

Το κυρίως θέμα:


1.    Θεωρείστε από τις πειστικότερες ερμηνεύτριες του ελληνικού τραγουδιού. Αυτό σας ωθεί να γίνεστε ολοένα και καλύτερη ή ενέχει και τον πειρασμό της στασιμότητας στον θρόνο αφού ό,τι κι αν κάνετε χαρακτηρίζεται από την στάμπα του ποιοτικού και του διαχρονικού;

    Κατ’ αρχήν ευχαριστώ για το «πειστικότερη» γιατί αυτό σημαίνει ότι ο κόσμος, αν μη τι άλλο, έχει αντιληφθεί τις προθέσεις μου. Αυτή η εμπιστοσύνη λοιπόν και η αξιοπιστία είναι την ίδια στιγμή και η ευθύνη αλλά και η ανάγκη μου να προχωράω και να προσπαθώ κάθε φορά να γίνομαι καλύτερη. Έχω δηλαδή την αίσθηση μιας «αναμονής» από τον κόσμο που θεωρώ ότι είναι μεγάλο προνόμιο γιατί με «υποχρεώνει»  κάθε φορά να ανεβάζω όλο και πιο πολύ τον πήχυ. Με κάνει δηλαδή να ψάχνω και να αναζητάω πάντα το καινούργιο και έτσι να έχω πάντα την αίσθηση της σπουδής σε ότι αφορά τη τέχνη μου. 
 
2.    Φαντάζομαι ότι παρατηρείτε καθημερινά την κατάσταση του ελληνικού τραγουδιού εν γένει στην Ελλάδα. Talent shows, τραγουδίστριες της μιας νύχτας, άσχετες φωνές πάνω σε πίστες. Όλη αυτή η φτήνια καταντά βαρετή για εσάς και απλώς αλλάζετε κανάλι και προσωπική συχνότητα ή εμμένετε σε μια συνεχή διεργασία προσέγγισης για τα αίτια της όλης αυτής τραγουδιστικής ευτέλειας;


    Δεν τα πολυβλέπω αυτά και γενικότερα δεν είμαι φανατική της μίζερης τηλεοπτικής μας πραγματικότητας. Αγαπώ τη τηλεόραση όμως σαν μέσο και θλίβομαι που βλέπω να την λειτουργούν με τέτοιο άθλιο τρόπο. Σκέφτομαι δηλαδή πόσο ενδιαφέρον θα μπορούσε να έχει και λυπάμαι που την ευτελίζουν τόσο. Τα αίτια πλέον είναι γνωστά σε όλους μας και καθρεφτίζονται στη ζημιά που έχει υποστεί  ο κοινωνικός ιστός στη χώρα μας. Η «ευκολία», η  χυδαιότητα, το ψέμα, η διαπλοκή και η έλλειψη καλαισθησίας και πολιτισμού έχουν φτάσει τη χώρα μας σε αυτή τη κατάσταση που βρίσκεται σήμερα....Και η τηλεόραση δυστυχώς έχει παίξει πρωταρχικό ρόλο σε αυτή τη κατάντια.

3.    Έχετε σκεφθεί ότι ίσως η στροφή του μεγαλύτερου ποσοστού του ελληνικού κοινού στην εύκολη μουσική, στην αντίπερα όχθη, έχει να κάνει και με μία υγιή αποστροφή του ίδιου, απέναντι στο δήθεν κουλτουριάρικο και απροσπέλαστο νοητικά περιβάλλον της μουσικής; Μήπως δηλ. η ποιότητα έχει καταντήσει και λίγο δήθεν ενασχόληση; Μια βεβιασμένη ασχολία για πολύ λίγους που κοιτάνε αφ’ υψηλού την μη πεπαιδευμένη λαϊκή μάζα βγάζοντας δικές τους περγαμηνές για τα in και out της ποιότητας; Ερήμην τους κάποιες φορές;

     Το κουλτουριάρικο είναι δήθεν έτσι κι αλλιώς και λέγεται κουλτουριάρικο γιατί απέχει μακράν της πραγματικής κουλτούρας. Θα συμφωνήσω μαζί σας λοιπόν σε αυτό αλλά θα το δω από μια άλλη οπτική απ’ ότι το βλέπετε εσείς. Και αυτό γιατί είχα την ευτυχία σαν γενιά να βιώσω το τέλος μιας εποχής που η κουλτούρα υπήρχε σε αυτόν τον τόπο και ο κόσμος σε όποιο επίπεδο και αν βρισκόταν την αντιλαμβανόταν την αγκάλιαζε και την απολάμβανε. Και αυτό γινόταν γιατί καταλαβαίναν ότι αυτό που ακούνε δεν έχει μέσα ψέμα και γι’ αυτό τους έπειθε. Ο ελληνικός λαός ήξερε τότε τι θα πει ποίηση γιατί την τραγουδούσε στη καθημερινότητά του. Ο ελληνικός λαός άκουγε ραδιόφωνο, πήγαινε μαζικά στις συναυλίες, στο θέατρο και στον κινηματογράφο γιατί υπήρχαν πράγματα να δει και να ακούσει . Αυτό σταμάτησε από τη στιγμή που κάποιοι αποφάσισαν ότι πρέπει να αποκοπούμε απ’ όλα αυτά. Έπρεπε να αποκοπούμε από τη παιδεία μας , τη γλώσσα μας και τη κουλτούρα μας. Και έτσι μπήκε η ευτέλεια και η σύγχυση στη ζωή μας.

4.    Ποια είναι η διαδικασία για να μπει κάποιος στο πετσί του ρόλου της ερμηνείας; Υπάρχει κάτι ιδιαίτερο που ωθεί τον καλλιτέχνη να διαβεί τις πύλες του Ωραίου; Αν ναι περιγράψτε μας λίγο μια τέτοια διαδικασία σε πεζό λόγο!

     Αυτό που οδηγεί τον καλλιτέχνη στις πύλες του Ωραίου είναι η εμμονή του να το ανακαλύψει. Το Ωραίο βρίσκεται μέσα στα έργα τέχνης, μέσα δηλαδή σε ό,τι σημαντικό έχει γίνει στο παρελθόν. Από εκεί ξεκινάς, θαυμάζεις και προσπαθείς να το φτάσεις και γιατί όχι να το ξεπεράσεις αν είναι δυνατόν. Ο ερμηνευτής έρχεται αμέσως μετά από τη δημιουργία και καλείται να την ερμηνεύσει με τον καλύτερο τρόπο ώστε να την αναδείξει. Αυτό είναι το μεγάλο «στοίχημα». Ο στόχος. Παύεις όμως να είσαι μεγάλος ερμηνευτής όταν δεν υπάρχει μεγάλο έργο.

5.    Όλα αυτά τα τραγούδια, οι στίχοι, οι ερμηνείες, η καθημερινή επαφή με σπουδαίους και αξιοσημείωτους ανθρώπους στην μακρόχρονη πορεία σας, σας έχουν αλλάξει προς το καλύτερο με μικρά βήματα ή σας έχουν κάνει να αναλογιστείτε και πράγματα που δεν θα σκεπτόσαστε ποτέ, ωθώντας σας σε έναν δυσκολότερο δρόμο παντός επιστητού;

    Δεν καταλαβαίνω εδώ τι ακριβώς με ρωτάτε ιδιαίτερα στο δεύτερο σκέλος της ερώτησης σας. Αυτό που μπορώ να σας απαντήσω είναι ότι η θητεία μου δίπλα σε αυτούς τους σημαντικούς ανθρώπους που είχα τη τύχη να συναντήσω σ’ αυτή τη διαδρομή με έχει κάνει σαφώς καλύτερο άνθρωπο και με έχει γεμίσει δύναμη και γνώση. Ήταν φωτεινοί οδηγοί για μένα και προσπαθώ κι εγώ με τη σειρά μου μέσα από αυτό που κάνω να αναπαράγω το ήθος τους και την υψηλή αισθητική τους.



6.    Περιγράψτε μας μια καθημερινή ημέρα σας όταν δεν έχετε επαγγελματικές ή άλλες υποχρεώσεις. Χαζεύετε, σερφάρετε στο ίντερνετ, κάνετε βόλτες στην Αθήνα;

     Όταν δεν έχω επαγγελματικές υποχρεώσεις, πράγμα αρκετά σπάνιο δυστυχώς, προσπαθώ να γεμίσω από πληροφορίες που θα με βοηθήσουν να κάνω κάτι ακόμα καλύτερο. Για μένα κάθε στιγμή της ημέρας μου είναι γεμάτη από αυτό και αυτούς που αγαπώ.


7.    Αντιλαμβάνεστε ότι η αναγνωρισιμότητα που έχετε, παρέα με όλη αυτή την επιτυχία τόσων χρόνων ενέχει ίσως και τον κίνδυνο της προσέγγισής σας από ανθρώπους που αποσκοπούν σε προσωπική προβολή ή απλά ψώνιο επειδή ‘γνωρίζουν την Γαλάνη’. Αυτό σας ενοχλεί ή το βλέπετε πια στωικά αφού στην ουσία δεν επηρεάζει κατ’ ουσίαν εσάς;

    Και βέβαια το αντιλαμβάνομαι και το αποφεύγω. Και ακριβώς γι’ αυτό συμβαίνει σπάνια. Έτσι συνήθως οι άνθρωποι που με πλησιάζουν έχουν κάποιο σοβαρό λόγο ή απλά μια αθώα συμπάθεια ή και αγάπη προς αυτό που κάνω. Και αυτό μου είναι πολύ ζεστό και ευχάριστο. Πρέπει πάντως να ξέρετε ότι συνήθως «καλούμε» κοντά μας αυτό που θέλουμε και όχι αυτό που δεν θέλουμε...


8.    Τους νέους δημιουργούς πώς τους βλέπετε; Πιστεύετε ότι μπορούν να φέρουν ένα νέο ρεύμα στον χώρο και να αφυπνίσουν αυτιά και συνειδήσεις ή όλα σκοντάφτουν στις εταιρείες που είναι παγκοίνως γνωστό ότι διακατέχονται από ένα αρτηριοσκληρωτικό πνεύμα;

    Είναι γνωστή πια η σχέση μου με τους νέους δημιουργούς και δείχνει την αγάπη μου προς αυτούς αλλά και το ενδιαφέρον μου προς το υλικό τους. Πιστεύω απόλυτα ότι, ό,τι καινούργιο θα συμβεί θα έρθει από αυτούς και ξέρω την ίδια στιγμή ότι το περιβάλλον στην χώρα μας είναι αποτρεπτικό και πολλές φορές εχθρικό γι’ αυτούς. Οι εταιρείες πλέον στην Ελλάδα είναι σχεδόν ανύπαρκτες, δεν έχουν δηλαδή καμία δύναμη να προωθήσουν τις νέες τάσεις και αυτό γιατί και να το ήθελαν δεν μπορούν να επενδύσουν σε μια αγορά που είναι τελείως σκοτωμένη από χιλιάδες αντιξοότητες. Η πληγή της πειρατείας και η απαράδεκτη κατάσταση της αγοράς έχει γονατίσει την ελληνική αγορά του φυσικού προϊόντος (cd) . Αυτά λοιπόν τα περί «αρτηριοσκληρωτικού πνεύματος» είναι λίγο μυθολογία που εξυπηρετεί τους μέτριους και τους ατάλαντους. Από την άλλη μεριά η τεχνολογία έχει «ελευθερώσει» πολύ τους νέους δημιουργούς οι οποίοι αναζητούν τη τύχη τους δειγματίζοντας  και διαθέτοντας στην αγορά μέσω internet το υλικό τους. Τεχνολογικά είμαστε πολύ πίσω για να μπορέσει να λειτουργήσει σωστά η αγορά μέσα από το διαδίκτυο. Όλο αυτό που συμβαίνει λοιπόν στον υπόλοιπο κόσμο, εδώ μας βρίσκει τελείως απροετοίμαστους. Συνεχίζουμε λοιπόν και προσπαθούμε να προσαρμοστούμε στις καινούργιες συνθήκες με κάτι χρόνια καθυστέρηση από τον υπόλοιπο κόσμο όπως πάντα άλλωστε...
      9.  Ακούω συνέχεια καλλιτέχνες που μιλάνε για την επαφή με το κοινό    
 και την μεταξύ των επικοινωνία. Αυτό δεν είναι λίγο επίπλαστο για να  χαϊδεύονται και λίγο τα αυτιά του καταναλωτικού κοινού; Στην ουσία ο καλλιτέχνης δεν καταπιάνεται με το οτιδήποτε γιατί το έχει ανάγκη αυτός πρωτίστως; Δεν πιστεύετε ότι ο καλλιτέχνης στην ουσία είναι μόνος του απέναντι στην δημιουργία που παράγει; Ακούγεται παρανοϊκό αλλά ποια είναι η άποψή σας σε αυτήν την θεωρία;



    Μιλάτε για δύο διαφορετικά πράγματα. Άλλο η επαφή με τον κόσμο (που έχει να κάνει με το αποτέλεσμα) και άλλο η δημιουργία. Η στιγμή της δημιουργίας είναι όντως μια μοναχική στιγμή και έτσι πρέπει να είναι. Όσο όμως και αν το κάνεις γιατί είναι δική σου ανάγκη, θέλεις να φτάσει στον κόσμο. Αυτός είναι ο τελικός αποδέκτης. Η επαφή λοιπόν με τον κόσμο είναι η στιγμή που επιβεβαιώνεσαι σαν καλλιτέχνης. Είναι πραγματικά μια μεγάλη στιγμή για έναν άνθρωπο που έχει μοχθήσει ως εκείνη τη στιγμή και τελικά επιβραβεύεται . Παράλληλα είναι και η στιγμή που κρίνεται το έργο του. Άρα μην είστε τόσο επικριτικός σε αυτό. Το κατά πόσον τώρα είναι «καταναλωτικό» το κοινό ή είναι απλά ακροατές και δέκτες αυτού που έχεις κάνει, αυτό το ορίζει η θητεία αλλά και το ήθος του καθενός.

10.    Ποιους ξένους καλλιτέχνες ακούτε;

    Ακούω τα πάντα και από παντού. Είναι τόσοι πολλοί αυτοί που μου αρέσουν που η όποια απάντηση θα ήταν πολύ περιορισμένη...

11.    Θα τολμούσατε να κάνατε ποτέ κάτι διαφορετικό; Ένα δίσκο jazz επί παραδείγματι. Ή fados. Ή μήπως θα ήταν παρακινδυνευμένο για τα σμιλεμένα αυτιά του κοινού που έχει μια ολοκληρωμένη εικόνα για εσάς έπειτα από τόσα χρόνια;
  
    Έχω κινηθεί σε τόσα πολλά είδη εδώ και πολλά χρόνια που έχω «σμιλέψει» ήδη τα αυτιά των ακροατών μου να περιμένουν πάντα και κάτι άλλο από μένα.  Ειλικρινά έχω κινηθεί σε μια μεγάλη γκάμα ειδών μουσικής και νομίζω ότι αν έχει κάποια ολοκληρωμένη εικόνα γα μένα ο κόσμος είναι ακριβώς αυτό. Το ότι δηλαδή δεν επαναλαμβάνομαι και δεν κάθομαι ήσυχη γενικότερα...


 12.    Ο Ευριπίδης λέει: ‘Η θάλασσα καθαρίζει τις κηλίδες και τις πληγές του κόσμου’. Εσείς κ. Γαλάνη, έχετε κολυμπήσει στα νερά μια τέτοιας θάλασσας;

Έχω κολυμπήσει και εξακολουθώ να κολυμπώ στην απεραντοσύνη της μουσικής και μάλιστα χωρίς να ξέρω πού θα με βγάλει και χωρίς να αισθάνομαι καμία κούραση από αυτό. Σίγουρα αυτό με έχει «καθαρίσει» και με έχει γιατρέψει από πολλά... Είναι πραγματικά ευλογία.
κ. Γαλάνη σας ευχαριστώ.

Η κατακλείδα:










Πέμπτη, 10 Ιουνίου 2010

Συνομιλίες - Αύγουστος Κορτώ


Η εισαγωγή:

Τον συγγραφέα Αύγουστο Κορτώ τον ανακάλυψα τελείως τυχαία σε ένα βιβλιοπωλείο. Όχι τον ίδιο αλλά το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο 'Δεκαέξι'. Δεν ξέρω γιατί αλλά κάτι μου έλεγε ο τίτλος του και το κόκκινο εξώφυλλο που μου θύμιζε περασμένα μεγαλεία των πάλαι ποτέ ΕΣΣΔ. Γεννηθείς στην Θεσσαλονίκη, με μια γοητευτικότατη λογόρροια να τον διακρίνει στον προφορικό του λόγο (να είναι καλά η εκπομπή ' Η Ζωή Είναι Αλλού΄ όπου φιλοξενήθηκε από την οικοδέσποινα κ. Εύη Κυριακοπούλου), άνετος και καθόλου έμπλεος με δήθεν συμπλεγματικά τερτίπια, μου άνοιξε έναν καινούργιο κόσμο στην νεο-ελληνική συγγραφή. Τον ευχαριστώ θερμά.

Το κυρίως θέμα: 



1.    Γιατί επιλέξατε την συγκεκριμένη ιστορική περίοδο (μετασταλινική εποχή) για να γράψετε το συγκεκριμένο μυθιστόρημα; Έγινε τυχαία η επιλογή ή υπήρξε κάποια βαθύτερη αφορμή;


Πριν από μερικά χρόνια είχα διαβάσει τα απομνημονεύματα του Σοστακόβιτς, που με είχαν συγκλονίσει. Επιπλέον, εδώ και μια δεκαετία ήθελα να γράψω ένα βιβλίο με κεντρικό θέμα τη μουσική. Και η κοινωνικοπολιτική αστάθεια της Σοβιετικής Ένωσης μετά την τεράστια απώλεια του Στάλιν, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η μουσική αποτέλεσε τόσο ζωτικό κεφάλαιο του εν λόγω πολιτισμού - αλλά και των διωγμών, και της σταλινικής παράνοιας - μου πρόσφερε το ιδανικό χωροχρόνο για την ιστορία μου.



2.    Στο βιβλίο σας (Δεκαέξι) προσωπικότητες της Ιστορίας και των Τεχνών, Στάλιν, Χρουστσόφ, Τόμας Μαν παίρνουν σάρκα και οστά, έχοντας τον δικό τους ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας. Δεν φοβηθήκατε ότι δίνοντάς τους βήμα, βάζοντας στο στόμα τους λόγια και απόψεις, κάνοντάς τους να μιλάνε σε πρώτο ενικό, κινδυνεύανε να ακουστούν παράταιροι ή άσχετοι με το έργο τους και τις βαθύτερες, ενδόμυχες σκέψεις τους, πέφτοντας απλά στην παγίδα από την πλευρά σας, του φτηνού και άκαιρου εντυπωσιασμού;

Όλα παίζονται στο κατά πόσον η παρουσία μιας επιφανούς μορφής σ' ένα βιβλίο προκύπτει απ' την τριβή του συγγραφέα μ' αυτήν, από το κατά πόσον έχει αφομοιώσει το πασίγνωστο και λογοτεχνικά επίφοβο πρόσωπο ενός ιερού τέρατος. Στη δική μου περίπτωση, ο Τόμας Μαν έχει γονιμοποιήσει με τα βιβλία του ένα τεράστιο κομμάτι της δημιουργικότητάς μου - στην ανάπλασή του αποπειρώμαι ως και να μιμηθώ τον αχανή, κεντημένο του λόγο. Όσο για τον Χρουστσόφ και τον Στάλιν, η παρουσία τους είναι μάλλον σχηματική, μιας και κανείς τους δεν ήταν το αντικείμενο του ενδιαφέροντός μου.


3.    Ο ήρωας του βιβλίου έχει αυτοβιογραφικά στοιχεία; Γιατί επιλέξατε ένα πρόσωπο με εμφανείς ομοφυλοφιλικούς ψυχικούς κατατρεγμούς; Δεν φοβάστε την ταμπέλα του 'gay λογοτέχνη' ή την ταμπέλα 'gay λογοτεχνία' στο σύνολο του πολυγραφότατου έργου σας;

Όποιος διαβάσει το 'Δεκαέξι' και πιστεύει ότι πρόκειται για γκέι λογοτεχνία, μάλλον κάτι του διέφυγε. Ασχέτως του δικού μου ερωτικού προσανατολισμού, ουδέποτε μεταχειρίστηκα την ομοφυλοφιλία σε βιβλίο μου ως κεντρικό θεματικό άξονα - όπως στο 'Γλύπτη του δρόμου', το 'Δαιμονιστή' και τον 'Αφανισμό του Νίκου', η ομοφυλοφιλία του Αλεξέι είναι απλώς και μόνο μια ακόμη παράμετρος της δυσλειτουργικότητας και της δυστυχίας του, καθώς μιλάμε για μιαν εποχή τρομερά βάναυση απέναντι στην ομοφυλοφιλία, την 'αστική' αυτή διαστροφή. Η γκέι λογοτεχνία έχει τελείως άλλη agenda απ' ό,τι τα βιβλία μου - εμένα με αφορά μονάχα η ψυχογραφία των ηρώων, κι όσο για το τι κάνουν με τα γεννητικά τους όργανα, μου είναι παγερά αδιάφορο.


4.    Πείτε μας λίγο για τις συνθήκες, κάτω από τις οποίες γράφετε ένα μυθιστόρημα. Παρουσιάστε μας λίγο 'το σκηνικό'.


Στην αρχή, εφόσον η ιδέα είναι δυνατή, τρώω μια κατραπακιά, και δεν μπορώ να συγκεντρωθώ σε τίποτα αν δεν αρχίσω να γράφω. Έπειτα περνάω στο στάδιο της πρώτης καψούρας, στα ντουζένια μου, εν συνεχεία η σχέση με το βιβλίο εξελίσσεται και πολλές φορές ξεφεύγει απ' τον έλεγχό μου, με αποτέλεσμα συχνά προς το τέλος να απορώ με το πού κατέληξε αυτός ο διανοητικός έρως/αυνανισμός που νόμιζα ότι ήλεγχα απόλυτα.


5.    Πιστεύετε ότι η συγγραφή βιβλίων είναι ψυχοθεραπευτική όπως είναι για άλλους τα video games, το πολύ φαγητό ή η ενοικίαση και θέαση πακτωλών πορνό ταινιών;


Ασφαλώς και είναι - αν και απαιτεί περισσότερο κόπο απ' το φαΐ και το πορνό, που τα λατρεύω αμφότερα με πάθος εφάμιλλο με το συγγραφικό μου.



6.    Αισθάνεστε άγχος μετά το πέρας της συγγραφής ενός βιβλίου; Με τόσα βιβλία στα ράφια των βιβλιοπωλείων πώς υπερνικάτε μια πιθανή έξη σε άγχος και προσμονή μέχρι το βιβλίο να γίνει γνωστό και να 'αρχίσει να πουλά;'

Δεν αισθάνομαι το παραμικρό άγχος, γιατί το παρελθόν μου έχει αποδείξει ότι οι αναγνώστες μου μπορεί να μην αριθμούν λεγεώνες, αλλά είναι αφοσιωμένοι μέχρις εσχάτων, και δε θα πάψουν ποτέ να με διαβάζουν.


7.    Νοσταλγείτε τα προηγούμενα βιβλία σας (την ιστορία τους, τους ήρωές σας)  ή σας ενδιαφέρει μόνο το επόμενο δημιούργημα;

Άπαξ και μου κατέβει η ιδέα του επόμενου, το προηγούμενο πάει περίπατο.


8.    Αγαπημένοι σας Έλληνες και ξένοι συγγραφείς;

Βιζυηνός, Ροΐδης, Τσιφόρος, Ταχτσής, Καραπάνου από δικούς μας, και Κούντερα, Ναμπόκοφ, Άτγουντ και Ρέντελ από ξένους.

9.    Από το τελευταίο σας μυθιστόρημα συνάγεται ότι λατρεύετε την μουσική. Είναι καθημερινή σας παρέα ή επιλέγετε να ακούσετε κάποιο κομμάτι σε συγκεκριμένες στιγμές της ημέρας; Επίσης τι μουσική ακούτε; Κλασσική φαντάζομαι;

Ακούω αποκλειστικά και μόνο κλασική μουσική εδώ και δεκαπέντε χρόνια. Ακούω μουσική όταν γράφω κι όταν μεταφράζω, αλλά και κάθε πρωί η μέρα μου ξεκινά με τουλάχιστον μια-δυο ώρες προσηλωμένης ακρόασης. Χωρίς τη μουσική δε θα' χα γίνει ποτέ συγγραφέας.


10. Γενικά πώς ενημερώνεστε; Από την τηλεόραση ή επιλέγετε εναλλακτικές οδούς όπως internet, ραδιόφωνο, εφημερίδες.

Ίντερνετ - πιο γρήγορο, πιο έγκυρο, και τζάμπα.


11. Έχετε δηλώσει ότι πάσχετε από κατάθλιψη. Η Μαργαρίτα Καραπάνου, συγγραφέας που έπασχε από μανιοκατάθλιψη η ίδια, έχει πει ότι: ' Για μένα η μάχη είναι μια μεγάλη μορφή ελπίδας-για κάτι που δεν θα αποκτηθεί ποτέ όμως. Η μάχη η ίδια σε κάνει και ζεις'. Συμφωνείτε με αυτήν την στάση ζωής σε σχέση με την ψυχική νόσο; 

Επειδή η κλινική κατάθλιψη, την οποία έχω βιώσει τρις στο πετσί μου, με παραλύει τελείως, θα διαφωνήσω με τη λατρεμένη εκλιπούσα. Για μένα η μάχη ενάντια στην ψυχική νόσο είναι απλώς ένα ακόμα άχθος στο δυσβάσταχτο άχθος της ίδιας της νόσου.

 Κε Κορτώ σας ευχαριστώ θερμά.

Η κατακλείδα: